|
Tomasz Balbus
Zrzeszenie
WiN na Dolnym i Górnym Śląsku
(struktury
okręgowe)
Wprowadzenie
Opracowanie obejmuje zarys dziejów struktur
okręgowych konspiracji AK–WiN działających
na Dolnym i Górnym Śląsku w pierwszych
trzech latach po zakończeniu działań
wojennych[1].
Cezury chronologiczne działalności
scentralizowanej konspiracji poakowskiej w tym
regionie zawierają się w datach wrzesień
1945 (rozpoczęcie funkcjonowania siatki
jeleniogórskiej) – kwiecień 1948 r.
(ostateczna likwidacja konspiracji lwowskiej).
Dotychczas w źródłach proweniencji UB–SB
oraz powstałych na ich podstawie
opracowaniach błędnie identyfikowano
scentralizowane (poprzez zarządy obszarowe)
struktury konspiracji poakowskiej funkcjonujące
na Śląsku jedynie z dwoma okręgami WiN
(wrocławskim i katowickim). Tymczasem, jak
wynika z ostatnio przeprowadzonych badań, w
latach 1945–1948 na Dolnym i Górnym Śląsku
funkcjonowało 6 niezależnych od siebie okręgów
AK–WiN:
-
4 okręgi terytorialne (3 dolnośląskie
i 1 górnośląski),
-
2 „kresowe” okręgi
eksterytorialne: (lwowski i tarnopolski).
Bazę źródłową niniejszego opracowania
stanowią w zdecydowanej większości
dokumenty archiwalne wytworzone zarówno przez
struktury konspiracyjne, jak i przez struktury
komunistycznego aparatu represji (UB, WSR,
WPR). Jeśli było to możliwe informacje w
nich zawarte były weryfikowane w oparciu o źródła
alternatywne (relacje i wspomnienia uczestników
wydarzeń)[2].
Przebadano również ówczesną prasę
podziemną, emigracyjną i oficjalną[3].
Z opracowań i edycji źródeł dotyczących
genezy, struktur, obsady personalnej i działalności
dolnośląskiej i górnośląskiej konspiracji
AK–WiN warto w tym miejscu zasygnalizować
ważniejsze prace, z pomocą których osoby
zainteresowane problematyką, mogą pogłębić
jej znajomość. Badania i kwerendy w tym
zakresie mogły być prowadzone w miarę
swobodnie dopiero od połowy lat 90[4].
W ostatnich dziesięciu latach opublikowano również
istotne dokumenty, relacje i wspomnienia[5].
Na szczególną uwagę badaczy zasługuje
monumentalna edycja źródłowa Zrzeszenie
„Wolność i Niezawisłość” w
dokumentach wydana w latach 1997–2000
przez związek weteranów WiN, wzorowana na
londyńskim wydaniu Armii Krajowej w
dokumentach[6].
Wcześniejsze prace utrzymane w duchu
„utrwalania władzy ludowej”, opublikowane
przed 1989 r., zawierały liczne błędy
rzeczowe, a ich autorzy bezkrytycznie
wykorzystywali źródła proweniencji UB. Miały
one również charakter hagiograficzny,
gloryfikujący „osiągnięcia”
funkcjonariuszy komunistycznych służb
bezpieczeństwa oraz celowo fałszowały
rzeczywiste cele i charakter działalności
konspiracji AK–WiN na Śląsku, której
podstawowym dążeniem było doprowadzenie do
odzyskania przez Polskę suwerenności i
niepodległości państwowej[7].
[…]
„Zeszyty
Historyczne WiN-u” nr 17: 2002
[1]
Ze względu na ograniczone ramy
opracowania zrezygnowano z prezentowania
ustaleń dot. wydzielonych z okręgów
siatek i komórek konspiracyjnych działających
również na Dolnym i Górnym Śląsku:
siatek łączności i „alarmowych”
Zarządów Głównych (II i IV), siatek
Zarządów Obszarowych (Południowego i
odtwarzanego od I 1947 Obszaru
Zachodniego), lwowskiej Komendy Obszaru nr
3 „NIE” płk. Jana Władyki
„Janiny”, który nawiązał kontakty z
prezesem II ZG WiN płk. Franciszkiem
Niepokólczyckim „Teodorem”, siatki
Okręgu Górnośląskiego Brygad
Wywiadowczych, komórek „Ż”
(katowickiej, jeleniogórskiej, wrocławskiej),
siatek informacyjno-propagandowych
„Stomil”–„Iskra”,
„centralnej” drukarni Zarządu Obszaru
Południowego WiN zorganizowanej w
Maciejowej k. Zabrza, komórki
„przerzutowej” za granicę i obsługującej
kurierów zagranicznych, luźnych grup żołnierzy
WiN (spoza śląskich okręgów WiN) wysyłanych
(np. z Lubelszczyzny przez mjr. Hieronima
Dekutowskiego „Zaporę”) na tereny Śląska
z konkretnymi zadaniami (wytyczenia tras
kurierskich czy „przerzutowych” na
Zachód przez granicę południowo-zachodnią,
wykonania akcji rekwizycyjnych) oraz grup
„WiN” organizowanych przez UB lub
tylko „przypisywanych” do struktur
Zrzeszenia przez funkcjonariuszy
komunistycznych służb bezpieczeństwa
(powyższe zagadnienia zostaną szczegółowo
przedstawione w przygotowywanej monografii
konspiracji AK–WiN na Śląsku w l.
1945–1948).
[2]
Z ważniejszych zespołów archiwalnych
zostały przebadane m.in.: Studium Polski
Podziemnej w Londynie (dalej: SPP): zespoły
krajowych władz wojskowych, relacji z Okręgów
AK Lwów, Śląsk i Kraków, kartotek
osobowych; Archiwum Instytutu Pamięci
Narodowej w Warszawie (AIPN-W-wa): zespół
teczek więziennych; Archiwum Państwowe w
Katowicach (AP-Kat): zespół Wojskowego Sądu
Rejonowego; AP w Krakowie (AP-Kr): zespoły
WSR, Wojskowej Prokuratury Rejonowej i
Zrzeszenia WiN; AP w Rzeszowie (AP-Rz):
zespoły WSR, WPR, Wojewódzkiego Urząd
Spraw Wewnętrznych; AP we Wrocławiu
(AP-Wr): zespół WPR; Archiwum Sądu Okręgowego
w Katowicach (ASO-Kat): zespół WSR; ASO
w Krakowie (ASO-Kr): zespół WSR; ASO we
Wrocławiu (ASO-Wr): zespoły WSR i akta
odszkodowawcze; Archiwum Wojsk Lądowych -
Filia nr II (AWL-F II): zespoły: WSR we
Wrocławiu, Katowicach, Opolu, Zielonej Górze
i Poznaniu, WPR we Wrocławiu, Katowicach,
Opolu, Zielonej Górze i Poznaniu; AWL -
Filia nr I (AWL-F I): zespoły WSR w
Warszawie i Krakowie; Wydział Ewidencji i
Archiwum Delegatury Urzędu Ochrony Państwa
w Katowicach (AUOP-Kat): zespoły Wojewódzkiego
Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i
Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa
Publicznego; WEiA DUOP w Krakowie
(AUOP-Kr): zespół WUBP; WEiA DUOP w
Opolu (AUOP-Op): zespoły: WUBP, PUBP,
Kwestionariusze ujawnionych przed
komisjami amnestyjnymi; WEiA DUOP w
Rzeszowie (AUOP-Rz): zespół WUBP; WEiA
DUOP we Wrocławiu (AUOP-Wr): zespoły:
WUBP i PUBP; Archiwum Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
(AMSWiA): zespoły: Zrzeszenia „Wolność
i Niezawisłość”, Gabinetu Ministra
Bezpieczeństwa Publicznego, Varia
(archiwalia różne); AIPN w Katowicach
(AIPN-Kat): zespół teczek więziennych;
AIPN we Wrocławiu (AIPN-Wr): zespół
teczek więziennych; Zakład Narodowy im.
Ossolińskich (ZNiO): Dokumentacja
eksterytorialnego Okręgu Tarnopolskiego
AK–WiN i dokumentacja Rejonu
„Gdynia” eksterytorialnego Okręgu
Lwowskiego AK–WiN; Kolekcja ponad 50
relacji pisemnych i fonicznych z l.
1995–2001 w zbiorach T.B. W przypisach
podano pierwotne miejsca przechowywania
zespołów, które częściowo są już
obecnie opracowywane i przygotowywane do
udostępniania w Oddziałach IPN
(przejmowane są akta wytworzone przez
komunistyczny aparat represji).
[3]Prasa
podziemna: „Niezawisłość” (1946),
„Orzeł Biały” (1946), „Strażnica
Kresowa” (1946), „Wolność”
(1945–1946). Prasa oficjalna:
„Dziennik Zachodni”, „Gazeta
Ludowa” (PSL, 1946–1947), „Głos
Robotniczy” (PZPR, 1950), „Naprzód
Dolnośląski” (PPS), „Polska
Ludowa” (PSL, 1946–1947),
„Rzeczpospolita” (1946–1950); „Słowo
Polskie” (1947–1948), „Trybuna Dolnośląska”
(PPR, 1947–1948), „Trybuna Ludu”
(PZPR, 1950), „Wrocławski Kurier
Ilustrowany” (PPS, 1947–1948), „Życie
Warszawy” (1950). Prasa emigracyjna:
„Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”
(1952).
[4]T.
Balbus, Konspiracja dolnośląska
AK–WiN (1945–1948). Leksykon, Wrocław
2000; Idem, Ludwik Marszałek
„Zbroja” (1912–1948). Żołnierz
Polski Podziemnej, Wrocław 1999;
Idem, W celi śmierci. Ostatnie dni Władysława
Macieja Ciska (1921–1948), żołnierza
AK, działacza WiN-u, studenta i asystenta
Politechniki Wrocławskiej, Wrocław
1999; Idem, Aresztowania działaczy WiN
na Śląsku Opolskim (1946–1952) w świetle
materiałów Urzędu Ochrony Państwa,
„Wrocławskie studia z historii
najnowszej”, t. 7: 1999, s.
119–136;Idem, Schemat organizacyjny
Zrzeszenia WiN. Okręg Jelenia Góra
„Zachód” (1945–1946),„ZHW”,
nr 14: 2000, s. 5–62; Idem, Z dziejów
prasy podziemnej 1946. „Orzeł Biały”
– pismo Obszaru Południowego WiN,
„Więź”, 2001 nr 1, s. 111–126; T.
Biedroń, Propaganda w Obszarze Południowym
Zrzeszenia WiN (1945–1947), [w:] Na
przełomie stuleci. Naród–Kościół–Państwo
w XIX i XX wieku, pod red. M.
Piotrowskiego, Lublin 1997, s. 484–508;
Idem, Schemat organizacyjny WiN-u
(1945–1947). Obszar Południowy WiN,
„ZHW”, nr 4: 1993, s. 63–76; B.
Biegalski, Organizacje podziemne na Środkowym
Nadodrzu w latach 1945–1956, Zielona
Góra 1999; G. Brzęk, Wierny przysiędze.
O Łukaszu Cieplińskim „Pługu”
komendancie IV Komendy Głównej WiN,
Lublin 1991;J. Kurtyka, Jeszcze o
monografii Zrzeszenia WiN, o rozbiciu IV
Zarządu Głównego i o początkach
prowokacji, „ZHW”, nr 4: 1993, s.
219–240; Idem, Rozbicie IV Zarządu Głównego
WiN i początek prowokacji w świetle
dokumentów z Archiwum Delegatury
Zagranicznej WiN, Ibidem, s.
130–170, Idem, Na szlaku AK (NIE,
DSZ, WiN), „ZH”, z. 94: 1990, s.
13–47, Z. Lazarowicz, Powiedz Polsce...,
„Tygodnik Powszechny”, 1988 nr 18, s.
8; Idem, WiN o Polskę wolną i
niezawisłą, Wrocław 1991; K.
Szwagrzyk, Winni? – Niewinni? Dolnośląskie
podziemie niepodległościowe
(1945–1956) w świetle dokumentów sądowych,
Wrocław 1999; R. Terlecki, Dyktatura
zdrady. Polska w 1947 roku, Kraków
1991; J. Węgierski, Archiwum
Eksterytorialnego Okręgu Lwowskiego WiN-u
z 1946 r., „ZHW”, nr 11: 1998, s.
107–126; J. Węgierski, „Lwowskie”
Okręgi WiN-u, Ibidem, nr 1: 1992, s.
5–23; A. i A. Wojtowiczowie, Kronika
Małej Ojczyzny w Lwowskim Okręgu
AK–NIE–WiN, Zielona Góra 1992
(pozycja zwiera wiele nieścisłości); Z
Woźniczka, Podziemie po 1945 roku na Górnym
Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim.
Zarys problemu, Katowice 1992; Idem, Zrzeszenie
„Wolność i Niezawisłość”
1945–1952, Warszawa 1992.
[5]
Aresztowanie majora Alfonsa Jabłońskiego
„Radcy” (9 VI 1946) w świetle
dokumentów UB, opr. T. Balbus,
„ZHW”, nr 14: 2000, s. 169–186; T.
Balbus, Dramat Władysława
Strumskiego. Nieznany raport „Brutusa”
do „Klamry” z 1947 roku, „Studia
Rzeszowskie”, t. 5: 1998, s. 157–164;
K. Bogacz, W służbie dla Ojczyzny,
Bielsko Biała 1992; Z. Chełmiński, W
konspiracji na Dolnym Śląsku,
„ZHW”, nr 8: 1996, s. 119–126; Edward
Cieśla „Zabawa” przed sądami PRL-u,
opr. A. Zagórski, cz. 1, Ibidem, nr 5:
1994, s. 131–181; cz. 2, nr 6: 1995, s.
171–217; Informator o nielegalnych
antypaństwowych organizacjach i bandach
zbrojnych działających w Polsce Ludowej
w latach 1944–1956. MSW Biuro C.
Tajne (Warszawa 1964), Lublin 1993; Informator
o osobach skazanych za szpiegostwo w
latach 1944–1984. MSW Biuro C. Tajne
(Warszawa 1984), Lublin 1994; Z.
Lazarowicz, „Klamra” – mój
ojciec, „ZHW”, cz. 1 (nr 3: 1993,
s. 70–117), cz. 2 (nr 4: 1993, s.
86–125), cz. 3 (nr 5: 1994, s.
69–110), cz. 4 (nr 7: 1995, s.
81–128); L. Naleziński, Od „Na
Posterunku” do „Orła Białego”
(refleksje i wspomnienia), „ZHW”,
cz. 1 (nr 1: 1992, s. 62–83), cz. 2 (nr
2: 1992, s. 34–42); Przejęte
sprawozdanie. Jeszcze jeden dokument z
okresu rozbicia IV Zarządu Głównego WiN,
opr. J. Kurtyka, Ibidem, nr 5: 1994, s.
119–129; Z. Szynalski, Zapiski wroga
ludu (cz. I–IV), „Tygodnik
Demokratyczny”, 1990 nr 9–12; K.
Szwagrzyk, Golgota wrocławska
1945–1956, Wrocław 1996; W. Wilczyński,
Z działalności grupy „Olimpia”
WiN-u, „ZHW”, nr 11: 1998, s.
205–215; M. Woś, Grześć brata,
„Niedziela. Tygodnik katolicki”, 1989
nr 15; Wyrok Wojskowego Sądu
Rejonowego w Warszawie z dnia 4 II 1950
r. skazujący Jana Władykę, komendanta
Obszaru Lwowskiego AK–NIE (Znak akt Sr.
63/50), opr. J. Węgierski, „ZHW”,
nr 4: 1993, s. 171–183; Wyrok
Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu
z dnia 10 VIII 1948 r. w sprawie przeciwko
członkom Zarządu Okręgu Wrocławskiego
WiN (znak akt Sr. 613/48), opr. A. Zagórski,
Ibidem, nr 2: 1992, s. 97–129.
[6]
Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”
w dokumentach, pod red. M. Huchli i
in., t. I (wrzesień 1945–czerwiec
1946), t. II (lipiec 1946–styczeń
1947), t. III (luty–listopad 1947),
t. IV (Delegatura Zagraniczna WiN),
t. V (Działalność zbrojna WiN),
t. VI cz. 1–3 (Cztery Zarządy Główne
WiN przed sądami PRL i Noty biograficzne,
opr. A. Zagórski) Wrocław 1997–2000.
[7]
Zob. np. M. Sodel, Powstanie i zarys
działalności WiN na Dolnym Śląsku w
latach 1945–1948, „Sobótka.
Śląski Kwartalnik Historyczny”, 1969
nr 4; Idem, W walce o ład i bezpieczeństwo
na Dolnym Śląsku w latach 1945–1948,
Wrocław 1979.
|