Tomasz Balbus

 Zrzeszenie WiN na Dolnym i Górnym Śląsku

(struktury okręgowe)

Wprowadzenie 

            Opracowanie obejmuje zarys dziejów struktur okręgowych konspiracji AK–WiN działających na Dolnym i Górnym Śląsku w pierwszych trzech latach po zakończeniu działań wojennych[1]. Cezury chronologiczne działalności scentralizowanej konspiracji poakowskiej w tym regionie zawierają się w datach wrzesień 1945 (rozpoczęcie funkcjonowania siatki jeleniogórskiej) – kwiecień 1948 r. (ostateczna likwidacja konspiracji lwowskiej).

            Dotychczas w źródłach proweniencji UB–SB oraz powstałych na ich podstawie opracowaniach błędnie identyfikowano scentralizowane (poprzez zarządy obszarowe) struktury konspiracji poakowskiej funkcjonujące na Śląsku jedynie z dwoma okręgami WiN (wrocławskim i katowickim). Tymczasem, jak wynika z ostatnio przeprowadzonych badań, w latach 1945–1948 na Dolnym i Górnym Śląsku funkcjonowało 6 niezależnych od siebie okręgów AK–WiN:

-       4 okręgi terytorialne (3 dolnośląskie i 1 górnośląski),

-       2 „kresowe” okręgi eksterytorialne: (lwowski i tarnopolski).

            Bazę źródłową niniejszego opracowania stanowią w zdecydowanej większości dokumenty archiwalne wytworzone zarówno przez struktury konspiracyjne, jak i przez struktury komunistycznego aparatu represji (UB, WSR, WPR). Jeśli było to możliwe informacje w nich zawarte były weryfikowane w oparciu o źródła alternatywne (relacje i wspomnienia uczestników wydarzeń)[2]. Przebadano również ówczesną prasę podziemną, emigracyjną i oficjalną[3].

            Z opracowań i edycji źródeł dotyczących genezy, struktur, obsady personalnej i działalności dolnośląskiej i górnośląskiej konspiracji AK–WiN warto w tym miejscu zasygnalizować ważniejsze prace, z pomocą których osoby zainteresowane problematyką, mogą pogłębić jej znajomość. Badania i kwerendy w tym zakresie mogły być prowadzone w miarę swobodnie dopiero od połowy lat 90[4]. W ostatnich dziesięciu latach opublikowano również  istotne dokumenty, relacje i wspomnienia[5]. Na szczególną uwagę badaczy zasługuje monumentalna edycja źródłowa Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach wydana w latach 1997–2000 przez związek weteranów WiN, wzorowana na londyńskim wydaniu Armii Krajowej w dokumentach[6].

            Wcześniejsze prace utrzymane w duchu „utrwalania władzy ludowej”, opublikowane przed 1989 r., zawierały liczne błędy rzeczowe, a ich autorzy bezkrytycznie wykorzystywali źródła proweniencji UB. Miały one również charakter hagiograficzny, gloryfikujący „osiągnięcia” funkcjonariuszy komunistycznych służb bezpieczeństwa oraz celowo fałszowały rzeczywiste cele i charakter działalności konspiracji AK–WiN na Śląsku, której podstawowym dążeniem było doprowadzenie do odzyskania przez Polskę suwerenności i niepodległości państwowej[7].

[…]

 

„Zeszyty Historyczne WiN-u” nr 17: 2002



[1] Ze względu na ograniczone ramy opracowania zrezygnowano z prezentowania ustaleń dot. wydzielonych z okręgów siatek i komórek konspiracyjnych działających również na Dolnym i Górnym Śląsku: siatek łączności i „alarmowych” Zarządów Głównych (II i IV), siatek Zarządów Obszarowych (Południowego i odtwarzanego od I 1947 Obszaru Zachodniego), lwowskiej Komendy Obszaru nr 3 „NIE” płk. Jana Władyki „Janiny”, który nawiązał kontakty z prezesem II ZG WiN płk. Franciszkiem Niepokólczyckim „Teodorem”, siatki Okręgu Górnośląskiego Brygad Wywiadowczych, komórek „Ż” (katowickiej, jeleniogórskiej, wrocławskiej), siatek informacyjno-propagandowych „Stomil”–„Iskra”, „centralnej” drukarni Zarządu Obszaru Południowego WiN zorganizowanej w Maciejowej k. Zabrza, komórki „przerzutowej” za granicę i obsługującej kurierów zagranicznych, luźnych grup żołnierzy WiN (spoza śląskich okręgów WiN) wysyłanych (np. z Lubelszczyzny przez mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zaporę”) na tereny Śląska z konkretnymi zadaniami (wytyczenia tras kurierskich czy „przerzutowych” na Zachód przez granicę południowo-zachodnią, wykonania akcji rekwizycyjnych) oraz grup „WiN” organizowanych przez UB lub tylko „przypisywanych” do struktur Zrzeszenia przez funkcjonariuszy komunistycznych służb bezpieczeństwa (powyższe zagadnienia zostaną szczegółowo przedstawione w przygotowywanej monografii konspiracji AK–WiN na Śląsku w l. 1945–1948).

[2] Z ważniejszych zespołów archiwalnych zostały przebadane m.in.: Studium Polski Podziemnej w Londynie (dalej: SPP): zespoły krajowych władz wojskowych, relacji z Okręgów AK Lwów, Śląsk i Kraków, kartotek osobowych; Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (AIPN-W-wa): zespół teczek więziennych; Archiwum Państwowe w Katowicach (AP-Kat): zespół Wojskowego Sądu Rejonowego; AP w Krakowie (AP-Kr): zespoły WSR, Wojskowej Prokuratury Rejonowej i Zrzeszenia WiN; AP w Rzeszowie (AP-Rz): zespoły WSR, WPR, Wojewódzkiego Urząd Spraw Wewnętrznych; AP we Wrocławiu (AP-Wr): zespół WPR; Archiwum Sądu Okręgowego w Katowicach (ASO-Kat): zespół WSR; ASO w Krakowie (ASO-Kr): zespół WSR; ASO we Wrocławiu (ASO-Wr): zespoły WSR i akta odszkodowawcze; Archiwum Wojsk Lądowych - Filia nr II (AWL-F II): zespoły: WSR we Wrocławiu, Katowicach, Opolu, Zielonej Górze i Poznaniu, WPR we Wrocławiu, Katowicach, Opolu, Zielonej Górze i Poznaniu; AWL - Filia nr I (AWL-F I): zespoły WSR w Warszawie i Krakowie; Wydział Ewidencji i Archiwum Delegatury Urzędu Ochrony Państwa w Katowicach (AUOP-Kat): zespoły Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego; WEiA DUOP w Krakowie (AUOP-Kr): zespół WUBP; WEiA DUOP w Opolu (AUOP-Op): zespoły: WUBP, PUBP, Kwestionariusze ujawnionych przed komisjami amnestyjnymi; WEiA DUOP w Rzeszowie (AUOP-Rz): zespół WUBP; WEiA DUOP we Wrocławiu (AUOP-Wr): zespoły: WUBP i PUBP; Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie (AMSWiA): zespoły: Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, Gabinetu Ministra Bezpieczeństwa Publicznego, Varia (archiwalia różne); AIPN w Katowicach (AIPN-Kat): zespół teczek więziennych; AIPN we Wrocławiu (AIPN-Wr): zespół teczek więziennych; Zakład Narodowy im. Ossolińskich (ZNiO): Dokumentacja eksterytorialnego Okręgu Tarnopolskiego AK–WiN i dokumentacja Rejonu „Gdynia” eksterytorialnego Okręgu Lwowskiego AK–WiN; Kolekcja ponad 50 relacji pisemnych i fonicznych z l. 1995–2001 w zbiorach T.B. W przypisach podano pierwotne miejsca przechowywania zespołów, które częściowo są już obecnie opracowywane i przygotowywane do udostępniania w Oddziałach IPN (przejmowane są akta wytworzone przez komunistyczny aparat represji).

[3]Prasa podziemna: „Niezawisłość” (1946), „Orzeł Biały” (1946), „Strażnica Kresowa” (1946), „Wolność” (1945–1946). Prasa oficjalna: „Dziennik Zachodni”, „Gazeta Ludowa” (PSL, 1946–1947), „Głos Robotniczy” (PZPR, 1950), „Naprzód Dolnośląski” (PPS), „Polska Ludowa” (PSL, 1946–1947), „Rzeczpospolita” (1946–1950); „Słowo Polskie” (1947–1948), „Trybuna Dolnośląska” (PPR, 1947–1948), „Trybuna Ludu” (PZPR, 1950), „Wrocławski Kurier Ilustrowany” (PPS, 1947–1948), „Życie Warszawy” (1950). Prasa emigracyjna: „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (1952).

[4]T. Balbus, Konspiracja dolnośląska AK–WiN (1945–1948). Leksykon, Wrocław 2000; Idem, Ludwik Marszałek „Zbroja” (1912–1948). Żołnierz Polski Podziemnej, Wrocław 1999; Idem, W celi śmierci. Ostatnie dni Władysława Macieja Ciska (1921–1948), żołnierza AK, działacza WiN-u, studenta i asystenta Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1999; Idem, Aresztowania działaczy WiN na Śląsku Opolskim (1946–1952) w świetle materiałów Urzędu Ochrony Państwa, „Wrocławskie studia z historii najnowszej”, t. 7: 1999, s. 119–136;Idem, Schemat organizacyjny Zrzeszenia WiN. Okręg Jelenia Góra „Zachód” (1945–1946),„ZHW”, nr 14: 2000, s. 5–62; Idem, Z dziejów prasy podziemnej 1946. „Orzeł Biały” – pismo Obszaru Południowego WiN, „Więź”, 2001 nr 1, s. 111–126; T. Biedroń, Propaganda w Obszarze Południowym Zrzeszenia WiN (1945–1947), [w:] Na przełomie stuleci. Naród–Kościół–Państwo w XIX i XX wieku, pod red. M. Piotrowskiego, Lublin 1997, s. 484–508; Idem, Schemat organizacyjny WiN-u (1945–1947). Obszar Południowy WiN, „ZHW”, nr 4: 1993, s. 63–76; B. Biegalski, Organizacje podziemne na Środkowym Nadodrzu w latach 1945–1956, Zielona Góra 1999; G. Brzęk, Wierny przysiędze. O Łukaszu Cieplińskim „Pługu” komendancie IV Komendy Głównej WiN, Lublin  1991;J. Kurtyka, Jeszcze o monografii Zrzeszenia WiN, o rozbiciu IV Zarządu Głównego i o początkach prowokacji, „ZHW”, nr 4: 1993, s. 219–240; Idem, Rozbicie IV Zarządu Głównego WiN i początek prowokacji w świetle dokumentów z Archiwum Delegatury Zagranicznej WiN, Ibidem, s. 130–170, Idem, Na szlaku AK (NIE, DSZ, WiN), „ZH”, z. 94: 1990, s. 13–47, Z. Lazarowicz, Powiedz Polsce..., „Tygodnik Powszechny”, 1988 nr 18, s. 8; Idem, WiN o Polskę wolną i niezawisłą, Wrocław 1991; K. Szwagrzyk, Winni? – Niewinni? Dolnośląskie podziemie niepodległościowe (1945–1956) w świetle dokumentów sądowych, Wrocław 1999; R. Terlecki, Dyktatura zdrady. Polska w 1947 roku, Kraków 1991; J. Węgierski, Archiwum Eksterytorialnego Okręgu Lwowskiego WiN-u z 1946 r., „ZHW”, nr 11: 1998, s. 107–126; J. Węgierski, „Lwowskie” Okręgi WiN-u, Ibidem, nr 1: 1992, s. 5–23; A. i A. Wojtowiczowie, Kronika Małej Ojczyzny w Lwowskim Okręgu AK–NIE–WiN, Zielona Góra 1992 (pozycja zwiera wiele nieścisłości); Z Woźniczka, Podziemie po 1945 roku na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Zarys problemu, Katowice 1992; Idem, Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” 1945–1952, Warszawa 1992.

[5] Aresztowanie majora Alfonsa Jabłońskiego „Radcy” (9 VI 1946) w świetle dokumentów UB, opr. T. Balbus, „ZHW”, nr 14: 2000, s. 169–186; T. Balbus, Dramat Władysława Strumskiego. Nieznany raport „Brutusa” do „Klamry” z 1947 roku, „Studia Rzeszowskie”, t. 5: 1998, s. 157–164; K. Bogacz, W służbie dla Ojczyzny, Bielsko Biała 1992; Z. Chełmiński, W konspiracji na Dolnym Śląsku, „ZHW”, nr 8: 1996, s. 119–126; Edward Cieśla „Zabawa” przed sądami PRL-u, opr. A. Zagórski, cz. 1, Ibidem, nr 5: 1994, s. 131–181; cz. 2, nr 6: 1995, s. 171–217; Informator o nielegalnych antypaństwowych organizacjach i bandach zbrojnych działających w Polsce Ludowej w latach 1944–1956. MSW Biuro C. Tajne (Warszawa 1964), Lublin 1993; Informator o osobach skazanych za szpiegostwo w latach 1944–1984. MSW Biuro C. Tajne (Warszawa 1984), Lublin 1994; Z. Lazarowicz, „Klamra” – mój ojciec, „ZHW”, cz. 1 (nr 3: 1993, s. 70–117), cz. 2 (nr 4: 1993, s. 86–125), cz. 3 (nr 5: 1994, s. 69–110), cz. 4 (nr 7: 1995, s. 81–128); L. Naleziński, Od „Na Posterunku” do „Orła Białego” (refleksje i wspomnienia), „ZHW”, cz. 1 (nr 1: 1992, s. 62–83), cz. 2 (nr 2: 1992, s. 34–42); Przejęte sprawozdanie. Jeszcze jeden dokument z okresu rozbicia IV Zarządu Głównego WiN, opr. J. Kurtyka, Ibidem, nr 5: 1994, s. 119–129; Z. Szynalski, Zapiski wroga ludu (cz. I–IV), „Tygodnik Demokratyczny”, 1990 nr 9–12; K. Szwagrzyk, Golgota wrocławska 1945–1956, Wrocław 1996; W. Wilczyński, Z działalności grupy „Olimpia” WiN-u, „ZHW”, nr 11: 1998, s. 205–215; M. Woś, Grześć brata, „Niedziela. Tygodnik katolicki”, 1989 nr 15; Wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z dnia 4 II 1950  r. skazujący Jana Władykę, komendanta Obszaru Lwowskiego AK–NIE (Znak akt Sr. 63/50), opr. J. Węgierski, „ZHW”, nr 4: 1993, s. 171–183; Wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego we Wrocławiu z dnia 10 VIII 1948 r. w sprawie przeciwko członkom Zarządu Okręgu Wrocławskiego WiN (znak akt Sr. 613/48), opr. A. Zagórski, Ibidem, nr 2: 1992, s. 97–129.

[6] Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach, pod red. M. Huchli i in., t. I (wrzesień 1945–czerwiec 1946), t. II (lipiec 1946–styczeń 1947), t. III (luty–listopad 1947), t. IV (Delegatura Zagraniczna WiN), t. V (Działalność zbrojna WiN), t. VI cz. 1–3 (Cztery Zarządy Główne WiN przed sądami PRL i Noty biograficzne, opr. A. Zagórski) Wrocław 1997–2000.

[7] Zob. np. M. Sodel, Powstanie i zarys działalności WiN na Dolnym Śląsku w latach 1945–1948, Sobótka. Śląski Kwartalnik Historyczny”, 1969 nr 4; Idem, W walce o ład i bezpieczeństwo na Dolnym Śląsku w latach 1945–1948, Wrocław 1979.