opracował Wojciech Frazik

Aresztowania i procesy
- sytuacja w Zrzeszeniu WiN w latach 1946–1947
- w ocenie prezesa IV Zarządu Głównego

Niemal od początku swej działalności Zrzeszenie WiN spotykało się z represjami ze strony komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Od listopada 1945 do stycznia 1947 r. zostały rozbite trzy Zarządy Główne organizacji, aresztowania dotknęły też licznych członków struktur terenowych i sieci specjalnych. Po dotkliwych ciosach, jakie spadły na Zrzeszenie w ciągu kilku miesięcy od sierpnia 1946 r., utworzony na początku 1947 r. IV ZG WiN podjął próbę odbudowy struktur w skali ogólnopolskiej i dostosowania ich do zmienionej sytuacji politycznej. Planowano nadać organizacji charakter kadrowy, wzmocnić dyscyplinę i pogłębić konspirację. Służyć temu miały m.in.: staranny dobór działaczy i utworzenie sądów organizacyjnych, które miały orzekać w sprawach osób zagrażających bezpieczeństwu Zrzeszenia.

Wymienione okoliczności stanowiły tło powstania publikowanego niżej dokumentu. Bezpośrednią przyczyną jego opracowania był przeprowadzony w Krakowie od 11 VIII do 10 IX 1947 r. proces pokazowy działaczy WiN z prezesem II ZG płk. Franciszkiem Niepokólczyckim ps. „Żejmian” na czele. Autorem tego tekstu był prezes IV ZG Łukasz Ciepliński, który w śledztwie tak wyjaśniał jego powstanie:

Przedstawiony mi dokument jest pisany przeze mnie celem zapoznania moich bezpośrednich współpracowników z przyczynami aresztowań w szeregach WiN, które miały miejsce w drugiej połowie 1946 r. Używając w tym piśmie kryptonimu specjalna komórka „A”, ukrywałem pod tym kryptonimem właściwe pochodzenie meldunków. Meldunki te otrzymywałem od sieci informacyjnej Izy oraz od poszczególnych kierowników terenowych. Specjalnej sieci „A” nigdy nie było, a używając ten kryptonim chciałem po pierwsze ukryć źródła otrzymywanych wiadomości, po drugie chodziło mi o przekonanie moich podwładnych, że istnieje komórka nadrzędna, która kontroluje ich działalność z mojego ramienia[1].

Tekst pełen jest kategorycznych stwierdzeń dotyczących przyczyn aresztowań i późniejszego zachowania uwięzionych, które z perspektywy historycznej ocenić można jako nieuzasadnione i nie mające pokrycia w faktach. Konstruując tę analizę prezes Ciepliński dysponował zapewne informacjami, do których dzisiaj nie mamy dostępu. Jednak przynajmniej część z nich błędnie opisywała rzeczywistość, co rzutowało na obraz sytuacji, który wyłania się z Aresztowań i procesów. Jak się wydaje, istotną rolę w naświetleniu pewnych problemów przez Cieplińskiego odegrały różnice poglądów politycznych, a nawet konflikty personalne czy rywalizacja między nim a opisywanymi osobami (sprawa kierownika akcji „Ż” mjr. Waleriana Tumanowicza, zaprezentowanie doradców politycznych prezesa Niepokólczyckiego i działalności Brygad Wywiadowczych). Jeszcze w okresie prezesury Niepokólczyckiego Ł. Ciepliński – sprawujący funkcję prezesa Obszaru Południowego – aspirował do odgrywania czołowej roli w Zrzeszeniu. Miał ku temu silne podstawy, gdyż prezes II ZG WiN kierował organizacją za pośrednictwem prezesów obszarów, nie tworząc własnego, rozbudowanego sztabu. Latem 1946 r. na tle stosunku do Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej nastąpiło rozluźnienie kontaktów między Niepokólczyckim a prezesem Obszaru Centralnego Wincentym Kwiecińskim, co wzmacniało pozycję Cieplińskiego. Prawdopodobnie w maju 1946 r. „Żejmian” zaniechał też osobistych spotkań z kierownikiem Brygad Wywiadowczych Edwardem Bzymkiem-Strzałkowskim ps. „Grudzień”. Żeby lepiej zrozumieć stosunek Cieplińskiego do Brygad trzeba przypomnieć, że BW, stanowiące autonomiczną strukturę podporządkowaną prezesowi ZG WiN, stanowiły swego rodzaju „konkurencję” dla struktur terenowych, tym bardziej, iż od wiosny 1946 r. zaczęły swoją sieć rozciągać także poza Obszar Południowy. Bezpośrednio po rozbiciu I ZG WiN, na przełomie 1945 i 1946 r., F. Niepokólczycki zawiesił wszystkie swoje kontakty, pozostawiając sobie łączność tylko z kierownikiem BW i to właśnie za jego pośrednictwem odtwarzał potem więzi organizacyjne z Obszarem Południowym i jego prezesem „Ludwikiem”[2]. Dopiero w późniejszym okresie, najprawdopodobniej pod wpływem pochodzących od Cieplińskiego informacji o zinfiltrowaniu BW przez agentów UB, mogło nastąpić wspomniane wyżej przerwanie kontaktów „Żejmiana” z „Grudniem”.

Z pewnością ważnym celem, który chciał osiągnąć prezes IV ZG, pisząc Aresztowania i procesy, było podniesienie dyscypliny we własnych szeregach, wskazanie na negatywne zjawiska i wynikające z nich zagrożenia dla konspiracji. Tekst ten pisany był jednak z pozycji ludzi wolnych, którzy mieli pewne wiadomości jak przebiega komunistyczne śledztwo, ale sami się z nim bezpośrednio nie zetknęli i tak naprawdę nie byli w stanie wyobrazić sobie różnicy między śledztwem gestapowskim (które było wówczas powszechnym punktem odniesienia) a ubeckim. Stąd bardzo pryncypialne sformułowania, które wkrótce w przypadku samego autora tego tekstu okazały się nieaktualne. Po aresztowaniu, wobec przedstawionych mu w MBP materiałów i argumentów, przyjął tę samą – trudną do zrozumienia dla osób pozostających na wolności – koncepcję odgórnego ujawnienia organizacji, która – jak się wydaje – była główną przyczyną rozbicia struktur Brygad Wywiadowczych[3]. Niestety, okazało się, że większość więźniów w starciu z przemyślnymi metodami śledztwa przegrywała, choć prawdopodobnie każdy z nich znajdował wytłumaczenie dla swojej postawy i starał się prowadzić grę, której szczegóły nie były dla postronnych, a szczególnie dziś dla nas czytelne.

Niezależnie od wszystkich krytycznych uwag co do zawartych w dokumencie treści, jest on ważny jako świadectwo stanu świadomości kierownictwa WiN w ostatnich miesiącach jego działalności. Zbiera on fakty i opinie wyrażane w wielu innych źródłach – w publikowanym niżej tekście możemy znaleźć fragmenty innych dokumentów kolportowanych wcześniej lub w tym czasie przez Zarząd Obszaru Południowego lub IV Zarząd Główny WiN.

[…]

„Zeszyty Historyczne WiN-u” nr 18: 2002