Wojciech Frazik

Sprawa spadochroniarzy – przyczynek do dyskusji o wiarygodności akt sądowych

Włodzimierz Lechowicz (1911–1986) przed II wojną światową pracownik Samodzielnego Referatu Informacji (kontrwywiadu) przy Dowództwie Okręgu Korpusu I w Warszawie, działacz związkowy, w czasie okupacji w Państwowym Korpusie Bezpieczeństwa (podziemnej policji tworzonej przy Delegaturze Rządu na Kraj), po wojnie czołowy działacz Stronnictwa Demokratycznego, poseł do Krajowej Rady Narodowej i Sejmu Ustawodawczego, minister, aresztowany w 1948 r., stał się po 1956 r. jednym z symboli bezprawia „czasów stalinowskich”, jedną z najbardziej rozpoznawalnych ofiar bestialskich tortur komunistycznego aparatu śledczego [1].  Równocześnie przed 1939 r. był agentem sowieckiego wywiadu, a od 1942 r. w Gwardii Ludowej, a potem Armii Ludowej, bliskim współpracownikiem szefa komunistycznego wywiadu Mariana Spychalskiego, infiltrującym na jego polecenie struktury Polskiego Państwa Podziemnego. Właśnie ten związek personalny sprawił, że po 1948 r. Lechowicz miał się stać „kluczem” do oskarżenia Spychalskiego i pośrednio Władysława Gomułki o zdradę ruchu robotniczego (czyli interesów sowieckich) i spowodował, że wszystkimi metodami śledczy starali się uzyskać od niego potwierdzenie z góry założonych tez aktu oskarżenia.

Fakt współpracy Lechowicza z sowieckim i komunistycznym wywiadem jest powszechnie znany od czasu wystąpień Józefa Światły przed mikrofonami Radia Wolna Europa pod koniec 1954 r. [2].Wielokrotnie był też wzmiankowany w literaturze historycznej, szczególnie w kontekście tzw. sprawy Mariana Spychalskiego . [3] Jednak nikt do tej pory nie zajął się analizą dostarczanych przez niego informacji. Nie zwracano również szczególnej uwagi, że jego działalność trwała także po 1944 r., po zagładzie większości warszawskich struktur Polskiego Państwa Podziemnego. Przy okazji omawiania likwidacji poakowskiego podziemia wojskowego i prób nawiązania przez delegata Sił Zbrojnych na Kraj płk. Jana Rzepeckiego kontaktów z Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej wspominano co prawda Lechowicza, ale koncentrowano się na jego udziale w opracowaniu memoriału złożonego wraz z Zygmuntem Kapitaniakiem i Kazimierzem Moczarskim „Ślusarczykowi” w lipcu 1945 r. Nawet jeśli stwierdzano fakt, że Lechowicz utrzymywał kontakty z DSZ za wiedzą i zgodą W. Gomułki i M. Spychalskiego, to nie wskazywano na agenturalny charakter jego działalności [4]. Także Andrzej Krzysztof Kunert pisząc o Kazimierzu Moczarskim, z którym Lechowicz w 1945 r. ściśle współpracował (i w którego sprawie odegrał wyjątkowo podłą rolę – o czym niżej), ograniczył się do konstatacji, że Lechowicz w czasie wojny był jednocześnie eksponowanym pracownikiem Wydziału (Oddziału) Informacji Sztabu Głównego GL–AL  [5]. Stwierdził on również, że Lechowicz kontakt z Gomułką nawiązał w lipcu–sierpniu 1945 r., co było konsekwencją stanowiska zajętego w memoriale [6]. Na agenturalną działalność Lechowicza wskazywał Andrzej Chmielarz, ale i on uznawał za rzecz nierozstrzygniętą problem, czy w związku z tym memoriał nie był inspirowany [7].

Najobszerniej o roli Lechowicza pisała Maria Turlejska, publikując już w 1981 r. protokół otwarcia tzw. kas Bieruta, zawierający m.in. wyciągi i streszczenia z materiałów śledczych dotyczących Gomułki, Spychalskiego i Lechowicza. W ich streszczonych w protokole zeznaniach, a także komentarzu edytorki, agenturalny charakter działalności Lechowicza w podziemiu niepodległościowym widoczny był bardzo wyraźnie [8]. Oryginalne dokumenty tych spraw pozostawały dla badaczy niedostępne aż do 1990 r. (studiowanie niektórych umożliwiło dopiero powstanie Instytutu Pamięci Narodowej dekadę później).

Nieco więcej szczegółowych informacji na temat poczynań Lechowicza w 1945 r. pojawiło się dopiero wraz z opublikowaniem w 2003 r. fragmentów notatek (wspomnień) Władysława Gomułki [9]. Co oczywiste, w dużej części pokrywają się one z danymi znanymi już ze wspomnianego wyżej dokumentu. Gomułka opisał mechanizm tej współpracy, podał jej zakres i cele. Jako inicjatora wykorzystania Lechowicza do prowadzenia działalności wywiadowczo-informacyjnej na każdym mu dostępnym odcinku podziemia, wskazał Spychalskiego. Nie podał jednak dokładnie, kiedy zaczął otrzymywać informacje od Lechowicza i stwierdził, że trwało to do sierpnia lub września 1945 r. przez okres kilku miesięcy. Z kontekstu wynika, że było to po aresztowaniu szesnastu przywódców podziemia. Lechowicz miał zapewnić dopływ informacji politycznych o działalności podziemia niezależnie od MBP kierowanego przez sowieckich doradców, od których Gomułka zdecydowanie się w swoich wspomnieniach dystansował. Gomułka podkreślał też, że Lechowicz nie chciał współpracować z MBP i był przed tym chroniony. Niezależnie jednak od tak akcentowanego politycznego charakteru działalności Lechowicza, jego meldunki wymagające dalszego rozpracowania przez organa Ministerstwa Bezpieczeństwa przekazywane były ministrowi Stanisławowi Radkiewiczowi. O sprawie poinformowani byli członkowie Biura Politycznego PPR, a każdy otrzymany od Lechowicza dokument Gomułka przekazywał Jakubowi Bermanowi. W sumie było to parę dziesiątków mniejszych i większych dokumentów. Po usunięciu ze stanowisk w partii i w rządzie Gomułka przekazał je Bierutowi [10].

Opierając się na wynurzeniach Gomułki, Robert Spałek stwierdził ostatnio, że Lechowicz był najwyżej uplasowanym agentem komunistów w Podziemiu.

Jak świadczą publikowane niżej dokumenty, Lechowicz wznowił działalność agenturalną w podziemiu najpóźniej w marcu 1945 r., a osobą „prowadzącą” go był, tak jak w czasie wojny, Marian Spychalski. Użycie sformułowania „osoba prowadząca” jest jak najbardziej uzasadnione, gdyż Lechowicz otrzymywał „nastawienia”, w jakim kierunku zbierać informacje i jak postępować (zob. dokument nr 9, 15). Potwierdził ten fakt Gomułka pisząc, Lechowicz z nim [Spychalskim] tylko utrzymywał kontakt i od niego odbierał instrukcje, które Spychalski miał uzgadniać ze mną. Meldunki Lechowicza przekazywał Gomułce Spychalski osobiście lub za pośrednictwem Stanisławy Sowińskiej, swojej najbliższej współpracownicy jeszcze z AL [11]. Wbrew twierdzeniom Gomułki, aktywność „informacyjna” Lechowicza w środowiskach konspiracyjno-opozycyjnych nie zakończyła się w sierpniu–wrześniu, lecz trwała niemal do końca 1945 r. Ostatni znany jego meldunek nosi datę 6 XII 1945 r. Zwraca uwagę fachowy kamuflaż agenta – o sobie i swoim mocodawcy pisał w trzeciej osobie i jako o osobie obcej.