Zeszyty Historyczne WiN-u

Dawid Golik, Roksana Szczęch

Kapłan skazany na śmierć – ks. Władysław Gurgacz SJ

W efekcie ustaleń tzw. wielkiej trójki (USA, ZSRS i Wielkiej Brytanii) na konferencjach w Jałcie i Poczdamie, Polska po wojnie znalazła się w strefie wpływów Związku Sowieckiego, stając się jego satelickim państwem. Oznaczało to poddanie kraju i jego społeczeństwa procesowi komunizacji, za który byli odpowiedzialni marionetkowi wobec Kremla działacze PPR. Objęli oni władzę nad Polakami wbrew ich woli, co było możliwe jedynie drogą terroru sprawowanego z pomocą „sojuszników” ze wschodu. Użycie siły, choć głównie obliczone na sięgnięcie po władzę w Polsce, zapoczątkowało także proces przekształcenia kraju w państwo sowieckie. Istotnymi tego elementami były m.in. indoktrynacja społeczeństwa i plan uczynienie z obywateli komunistów-ateistów. Zadanie to było jednak trudne i ostatecznie okazało się niemożliwe do realizacji. Tym niemniej komuniści usilnie starali się je wykonać, koncentrując swe wysiłki najpierw na likwidacji zbrojnego podziemia niepodległościowego, następnie legalnej opozycji w postaci PSL-u, a później na uderzeniu w Kościół – jako tej instytucji, która z racji głoszonych nauk musiała stać się ich ideowym przeciwnikiem. Kościół katolicki formował i rozwijał życie duchowe swoich wiernych, podtrzymywał ich wiarę, w chwilach gdy całe społeczeństwo poddawane było wnikliwej obserwacji i licznym represjom.

Aby odwieść ludzi od religii i zniechęcić do Kościoła, komuniści posiłkowali się metodami, mającymi skompromitować duchowieństwo. W pierwszej kolejności uderzono w kapłanów działających lub współpracujących z podziemiem niepodległościowym. Aresztowani, poddawani śledztwom prowadzonym nierzadko z zastosowaniem nielegalnych metod[1], byli kolejno sądzeni i skazywani przez komunistyczne sądy na wieloletnie więzienia. Znane są jednak przypadki takich, którzy za wiarę i Ojczyznę ginęli śmiercią męczeńską – na mocy komunistycznego wyroku lub zamordowani skrytobójczo. Do nich, obok m.in. ks. Michała Pilipca[2], ks. Michała Rapacza[3] czy już w innej epoce ks. Jerzego Popiełuszki[4] , należy ks. Władysław Gurgacz.

[…]

Etos kapelana

Przez wiele lat komunistyczna propaganda określała przystąpienie ks. Władysława Gurgacza SJ do PPAN jako wstąpienie do bandy, której celem były morderstwa, gwałty i rabunki. Partyzanci przedstawiani byli jako zwyrodnialcy, a ich kapelan kreowany był wbrew oczywistym faktom na ich „herszta”. Wyrażano się o nim w prasie jako o zdemoralizowanym fanatyku, który pod sztandarem etyki katolickiej kazał swoim ludziom dokonywać kradzieży i innych przestępstw pospolitych. Wszystko to było kłamstwem i zaprzeczeniem tego, co ks. Gurgacz wniósł do oddziału „Żandarmerii”.

W świetle relacji i dokumentów ks. Gurgacz funkcję kapelana pełnił z całą odpowiedzialnością, stając na wysokości zadań, jakie przed nim stawiano[5]. Dowodzą tego także jego zeznania, złożone podczas śledztwa prowadzonego przez WUBP w Krakowie. Powiedział wówczas: Obowiązkiem moim była opieka moralna nad grupą, a więc odprawiałem msze święte, spowiadałem członków grupy, objaśniałem im ewangelię świętą [...]. Poza tym miałem wykłady [...] dotyczące dziedziny filozoficznej, a mianowicie przeprowadzałem krytykę materializmu marksistowskiego [...][6]. Na samokształcenie „leśnego wojska” spory nacisk kładł również dowódca PPAN Stanisław Pióro, który zarządził prowadzenie wykładów nie tylko z filozofii czy etyki, ale również z takich dziedzin, jak historia, język polski i matematyka. Ojciec „Sem” nie kwestionował rozkazów dowódcy, był jego doradcą, tak jak i innych członków sztabu oddziału. Nie podejmował też samodzielnie żadnych decyzji dotyczących działalności organizacji.

Ks. Gurgacz nosił jako kapelan mundur wojskowy z dystynkcjami oficerskimi, dysponował także bronią krótką. I choć z broni tej nigdy nie skorzystał – to na zainscenizowanych zdjęciach z czasu jego procesu przedstawia się go z pistoletem jako głównym atrybutem jego kapłańskiej posługi w oddziale.

[…]

[1] O nielegalnych metodach śledczych zob. np.: J. Borowiec, Aparat bezpieczeństwa a wojskowy wymiar sprawiedliwości. Rzeszowszczyzna 1944–1954, Warszawa 2004, s. 104–146.

[2] Ks. Michał Pilipiec „Ski” (1912–1944), kapłan diecezji przemyskiej, kapelan ZWZ–AK Placówki Błażowa. Święcenia kapłańskie przyjął w 1936 r. Wikariusz parafii w Pniowie, a następnie w Futomie i Błażowej. Według dotychczasowych badań naukowych, jest to pierwszy duchowny zabity przez funkcjonariuszy tworzonego aparatu represji w Polsce. Zob.: G. Brzęk, Ksiądz Michał Pilipiec. Bohater i męczennik sprawy polskiej, Lublin 1995; E. Jakimek-Zapart, „Ja se go zastrzelę!”. Prawda o śmierci ks. Michała Pilipca, „Dziennik Polski”, 27 VI 2003; A. Kruczek, Ubecki mord na kapłanie. Zginął na służbie, „Nasz Dziennik”, 6 I 1999; M. Kryczko, Ksiądz Michał Pilipiec ps. „Ski” kapelan Obwodu Armii Krajowej Rzeszów, „Rocznik Przemyski”, nr 27: 1990, s. 319–360; Z. Lazarowicz, Ksiądz Michał Pilipiec ps. „Ski”. Męczennik za wiarę i Ojczyznę, „Nasz Dziennik”, 5–6 IV 2003; J. Myszor, J. Żurek, Pilipiec Michał [w:] Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1944–1989. Pomordowani – więzieni – wygnani, red. J. Myszor, t. 2, Warszawa 2003, s. 220–221; A. Zagórski, Pilipiec Michał [w:] MSBUDN, t. 5, s. 89–91.

[3] Ks. Michał Rapacz (1904–1946), kapłan archidiecezji krakowskiej. Święcenia kapłańskie przyjął w 1931 r. Wikariusz parafii w Płokach k. Trzebini, a następnie proboszcz parafii w Rajczy i administrator parafii w Płokach. W związku z jego nieprzejednaną postawą wobec komunistów zaczął otrzymywać pogróżki, a członkowie PPR jawnie wypowiadali się, że należy go zlikwidować. Został zamordowany przez „nieznanych sprawców” (najprawdopodobniej miejscowych pepeerowców) w nocy z 11 na 12 V 1946 r. Zob. M. Rutkowska, Księża niezłomni. „Bądź wola Twoja” – sługa Boży Michał Rapacz (1904–1946), kapłan i męczennik, „Nasz Dziennik”, 6–7 IX 2008; J. Szarek, Michał Rapacz [w:] Leksykon duchowieństwa represjonowanego…, t. 1, Warszawa 2002, s. 242–243; D. Walusiak, Księża niezłomni: ks. Michał Rapacz, ks. Władysław Gurgacz [w:] Wokół legendy „Ognia”. Opór przeciw zniewoleniu: Polska – Małopolska – Podhale 1945–1956, red. R. Kowalski, Nowy Targ 2008, s. 183–196.

[4] Sługa Boży ks. Jerzy Popiełuszko (1947–1984), kapłan archidiecezji warszawskiej. Kształcił się w liceum ogólnokształcącym w Suchowoli (1961–1965), następnie w Wyższym Seminarium Duchownym w Warszawie (1965–1972), odbył służbę wojskową w jednostce specjalnej kleryckiej w Bartoszycach (1966–1968). Święcenia kapłańskie przyjął 28 V 1972 r. Wikariusz parafii w: Ząbkach, Aninie, Warszawie-Żoliborzu. Duszpasterz akademicki w parafii pw. św. Anny w Warszawie, następnie parafii pw. św. Stanisława Kostki w Warszawie (od 1980 r.). Początkowo (od 1978 r.) także duszpasterz średniego personelu medycznego, następnie diecezjalny duszpasterz służby zdrowia i kapelan Domu Zasłużonego Pracownika Służby Zdrowia w Warszawie (od 1981 r.). Rozpracowywany przez SB w ramach sprawy o krypt. „Popiel”. Zamordowany przez funkcjonariuszy SB w nocy z 19 na 20 X 1984 r. Zob. np.: Aparat represji wobec księdza Jerzego Popiełuszki 1982–1984, t. 1, wstęp J. Żaryn, red. J. Mysiakowska, wybór i oprac. J. Gołębiewski, J. Mysiakowska, A. K. Piekarska, Warszawa 2009; E. K. Czaczkowska, T. Wiścicki, Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Warszawa 2009; M. Kindziuk, Świadek prawdy. Życie i śmierć księdza Jerzego Popiełuszki, Częstochowa 2004; Eadem, Ksiądz Jerzy zwyciężał dobrem, Warszawa 2009; J. Kotański, Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Lublin 2004; P. Litka, Ksiądz Jerzy Popiełuszko. Dni, które wstrząsnęły Polską. Nieznane materiały STASI, Warszawa 2009; J. Myszor, Popiełuszko Jerzy Alfons [w:] Leksykon duchowieństwa represjonowanego…, t. 1, s. 228–232; P. Raina, Ks. Jerzy Popiełuszko męczennik za wiarę i ojczyznę, cz. 1: W służbie Kościoła, cz. 2: Proces toruński, Olsztyn 1990; Strona internetowa parafii pw. św. Stanisława Kostki w Warszawie: http://www.popieluszko.net.pl/index.html (on-line; odczyt: 19 XI 2009) oraz portal edukacyjny: http://xj.popieluszko.pl/ (on-line; odczyt: 19 XI 2009).

[5] Funkcja kapelana wojskowego jest specyficzna i wiąże się z nią duża odpowiedzialność. Jest jasno określona przez prawo wojenne oraz różnego rodzaju regulaminy zarówno wojskowe, jak i kościelne. Sprawowanie posługi kapłańskiej przez kapelana wojskowego nie ogranicza się bowiem do odprawiania mszy świętych czy spowiedzi. Do zadań kapelana należy sprawowanie opieki moralnej nad żołnierzem, wpajanie im karności, dyscypliny oraz miłości do ojczyzny. Środkami do tego są m.in. wygłaszane przez niego kazania, pogadanki, ale też przykładna postawa kapłana w życiu codziennym pośród żołnierzy. W regularnej armii na kapelanie ciąży również obowiązek ewakuacji rannych oraz prowadzenia nabożeństw religijnych wśród jeńców. Podczas II wojny światowej zarówno w regularnym Wojsku Polskim, jak też w armii podziemnej, byli zaprzysiężeni kapelani. Wielu z nich nie tylko służyło pomocą duchową, lecz także brało bezpośredni udział w działaniach wojennych, np. podczas Powstania Warszawskiego.

[6] IPN Kr 075/50, t. 4, k. 129, Protokół przesłuchania ks. Władysława Gurgacza, Kraków, 7 VII 1949.