Zeszyty Historyczne
 
Według okładek
Według działów
Według autorów
  Zeszyty Historyczne
  O Zeszytach
  Biblioteka Zeszytów Historycznych WiN-u
  Bieżący numer
  Księgarnia
  Redakcja
 
  Zrzeszenie WiN
  Bibliografia WiN-u
  Czarna księga komunizmu
  Ofiarom komunizmu
  Relacje
 
  Aktualności
  Kontakty
  Galeria
  Przeszukaj serwis
 

do druku podali Kazimierz Krajewski i Tomasz Łabuszewski wstępem i przypisami opatrzył Filip Musiał

Wskazówki do pracy operacyjnej przeciw podziemiu.
Z materiałów szkoleniowych MBP

Studia nad działaniami operacyjnymi UB przeciw podziemiu stanowią od kilku lat jedną z najdynamiczniej rozwijających się gałęzi badań nad polską historią najnowszą. Szereg opublikowanych w ostatnim czasie monografii, artykułów i przyczynków poszerza wiedzę o metodach i środkach działania MBP i jego struktur terenowych[1].  Dla uzupełnienia obrazu, a zarazem pogłębienia analizy działań bezpieki niezbędnego dla stworzenia w przyszłości rzetelnej syntezy, wspomniane wysiłki badaczy wesprzeć należy edycją źródeł o podstawowym dla przedmiotowej tematyki znaczeniu. Choć bowiem wydano już zasadnicze resortowe instrukcje pracy operacyjnej[2], a także na poziomie ogólnym zestawiono metody, środki i formy działania UB oraz SB z lat 1944–199[3], wciąż brakuje materiałów przybliżających szczegółowe elementy pracy operacyjnej – specyficznych dla pionów zwalczających podziemie w latach powojennych. Dotychczas obszernymi edycjami tego typu objęto jedynie sferę działań UB–SB przeciw Kościołowi katolickiemu oraz innym wyznaniom i związkom wyznaniowym [4].

Prezentowany w tej edycji zespół trzech materiałów szkoleniowych wraz z – przygotowanym przez Wojciecha Frazika do wydania w następnym numerze „ZHW” – rozkazem nr 70 MBP z 23 VII 1946 r. i towarzyszącą mu „Instrukcją” stanowią podstawowe materiały, które powinny stać się obowiązkową lekturą dla badaczy zgłębiających działania komunistycznego aparatu represji wobec niepodległościowego podziemia. Choć bowiem w niektórych publikacjach teoria i praktyka pracy operacyjnej poddawana jest szerszej analizie w aspekcie opisywanej problematyki [5], to jednak luka w edytowaniu kluczowych źródeł wciąż czeka na wypełnienie.

Poniżej zaprezentowano trzy broszury szkoleniowe:

  1. Kategorie agentury;
  2. Metody werbunku agentury w K[ontr]W[ywiadzie];
  3. Organizacja pracy z agenturą;
– były one przełożeniem na język praktyki ogólnych zapisów obowiązującej wówczas instrukcji pracy operacyjnej[6]. Dokumenty zaprezentowano tak, by każdy kolejny głębiej wprowadzał w opisywane zagadnienie, choć chronologia ich wydawania w resorcie nakazywałaby odwrotny porządek.

Publikowane dokumenty zostały zgromadzone na potrzeby redagowanej przez Kazimierza Krajewskiego i Tomasza Łabuszewskiego publikacji zbiorowej „Zwyczajny” resort. Studia o aparacie bezpieczeństwa 1944–1956, która ukazała się nakładem Instytutu Pamięci Narodowej w 2005 r. Podstawą niniejszej edycji stały się kserokopie oryginalnych dokumentów pochodzące ze zbiorów K. Krajewskiego i T. Łabuszewskiego, którym nie udało się odszukać sygnatur archiwalnych BUiAD IPN pozwalających na odtworzenie miejsca przechowywania oryginałów.


[1]Literatura zob. np.: W. Frazik, B. Kopka, G. Majchrzak, Dzieje aparatu represji w Polsce Ludowej (1944–1989). Stan badań [w:] Wokół teczek bezpieki – zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2007, s. 63–116; F. Musiał, Zamiast wprowadzenia: archiwalia komunistycznego aparatu represji [w:] Ibidem, s. 9–36; Z później wydanych publikacji zob. np.: Działalność Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krasnymstawie w latach 1944–1956, red. J. Romanek, Krasnystaw 2008; P. Gołdyn, Likwidacja Oddziału „Wiarusy” w aktach UB [w:] Wokół legendy „Ognia”. Opór przeciw zniewoleniu: Polska – Małopolska – Podhale 1945–1956, red. R. Kowalski, Nowy Targ 2008, s. 311–340; M. Korkuć, Operacje prowokacyjne. Przyczynek do dyskusji o metodach pracy operacyjnej UB na przykładach z województwa krakowskiego [w:] Strażnicy sowieckiego imperium. Urząd Bezpieczeństwa i Służba Bezpieczeństwa w Małopolsce 1945–1990, red. F. Musiał, M. Wenklar, Kraków 2009, s. 377–394; T. Kurpierz, P. Piątek, „Dobić wroga”. Aparat represji wobec podziemia zbrojnego na Śląsku Cieszyńskim i Żywiecczyźnie (1945–1947), Katowice–Kraków 2007; T. Łabuszewski, Działania represyjne UB wobec podziemia i społeczeństwa na terenie powiatu pułtuskiego [w:] Powiat Pułtusk w pierwszej dekadzie rządów komunistycznych, red. K. Krajewski, „Mazowsze i Podlasie w Ogniu”, t. 2, Warszawa 2008, s. 115–182; P. Łapiński, Przebieg kombinacji operacyjnej UBP na przykładzie likwidacji powinowskiego patrolu partyzanckiego kpr. Gabriela Oszczapińskiego „Dzięcioła” (sierpień 1949 – styczeń 1950), „Studia Podlaskie”, t. 16: 2006; NKVD/KGB Activities and its Cooperation with other Secret Services in Central and Eastern Europe 1945–1989, ed. by A. Grúnová, Bratislava 2008; Obława augustowska (lipiec 1945 r.), ed. J. J. Milewski, A. Pyżewska, Białystok 2005; Operacja „Lawina” – raporty funkcjonariusza MBP Henryka Wendrowskiego, oprac. T. Kurpierz, „ZHW”, nr 28–29: 2008, s. 229–246; Operacja „Sejm” 1944–1946, „Polska i Ukraina w latach trzydziestych – czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych”, t. 6, Warszawa–Kijów 2007; A. Pietrzak, Żołnierze Batalionu Armii Krajowej „Zośka” represjonowani w latach 1944–1956, Warszawa 2008; R. Rubacha, Ostatnia walka „Ognia” – kto zdradził? Kulisy operacji UB [w:] Wokół legendy „Ognia”…, s. 259–288; M. Stefaniak, Działalność aparatu represji na zachodnim pograniczu Polski w latach 1945–1950, Szczecin 2008; K. Szwagrzyk, Działania Wojsk Bezpieczeństwa Wewnętrznego województwa wrocławskiego przeciwko oddziałowi Franciszka Olszówki ps. „Otto” (23 grudnia 1945 – 23 lutego 1946 r.), „ARwPL”, nr 5: 2007, s. 103–135; Idem, Rola terroru w funkcjonowaniu systemu stalinowskiego [w:] Stalinizm i rok 1956 na Górnym Śląsku, red. A. Dziurok, B. Linek, K. Tarka, Katowice–Opole–Kraków 2007, s. 17–30; D. Węgrzyn, Aparat bezpieczeństwa państwa wobec środowisk narodowych na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1945–1956, Katowice–Kraków 2007; Idem, Śląskie wątki sprawy „Bergu” [w:] Stalinizm i rok 1956…, s. 99–121; J. W. Wołoszyn, „Chronić i kontrolować”. UB wobec środowisk i organizacji konspiracyjnych młodzieży na Lubelszczyźnie (1944–1956), Warszawa 2007; J. Żelazko, Organizacja aparatu przymusu i pierwsza fala represji [w:] Rok 1945 w Łodzi. Studia i szkice, red. Eadem, Łódź 2008, s. 97–118; Zob. także: P. Kołakowski, NKWD na ziemiach polskich – mechanizm zbrodni [w:] Wokół legendy „Ognia”…, s. 21–40; R. Terlecki, Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007.

[2] Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945–1989), oprac. T. Ruzikowski, Warszawa 2004 (wersja elektroniczna: www.ipn.gov.pl/instrukcje_aparat_bezp.pdf).

[3]F. Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970–1989), Kraków 2007, s. 275–320 (tam literatura).

[4]Instrukcje i wytyczne pracy operacyjnej przeciwko Kościołowi katolickiemu w latach 1945–1956. Wybór dokumentów, oprac. F. Musiał, „ZHW”, nr 28–29: 2008 , s. 247–388; Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945–1989, red. A. Dziurok, Warszawa 2004.

[5] Zob. np.: D. Węgrzyn, op. cit.; J. W. Wołoszyn, op. cit.

[6]Instrukcja (tymczasowa) [o] pozyskaniu, pracy i ewidencji agenturalno-informacyjnej sieci [w:] Instrukcje pracy operacyjnej…, s. 23–28; Opisywane w broszurze procedury są charakterystyczne dla lat 40. i 50., w kolejnych latach część z nich ulegała zmianie. Szerzej zob. F. Musiał, Podręcznik bezpieki…, passim; Wykaz broszur i materiałów szkoleniowych pozwalających na poszerzenie wiedzy zawartej w publikowanych niżej dokumentach zob. W. Frazik, Publikacje proweniencji MBP–KdsBP–MSW przechowywane w oddziałowych Biurach Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej [w:] Wokół teczek bezpieki…, s. 117–176; Wykaz publikacji przechowywanych w OIPN w Krakowie, wraz z sygnaturami zob.: A. Czocher, R. Dyrcz, J. Kwilosz, Informator o zasobie historycznym archiwum krakowskiego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej i zasadach jego udostępniania, Kraków 2008, s. 191–222.