Od redakcji

 

Osiemnasty tom „Zeszytów Historycznych WiN-u” ma charakter monograficzny. Publikowane w nim materiały stanowią krok (sądzimy, iż znaczący) ku naukowemu rozpoznaniu najmniej dotąd znanego fragmentu dramatycznych dziejów Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” – rocznej działalności (1945–1946), rozpracowania i rozbicia II Zarządu Głównego WiN i części podległych mu struktur, wreszcie śledztwa i pokazowego procesu działaczy WiN i Polskiego Stronnictwa Ludowego w Krakowie latem 1947 r. Znaczną część tomu poświęcamy na druk materiałów i referatów z sesji pt. „Proces krakowski 11 VIII – 10 IX 1947 r. Działacze WiN i PSL przed sądem komunistycznym”, zorganizowanej 6 IX 2002 r. przez Oddział Krakowski Instytutu Pamięci Narodowej. Zamieszczamy również obszerny materiał ilustracyjny z towarzyszącej sesji wystawy. Znaczna część wykorzystanych przy jej tworzeniu fotografii została życzliwie udostępniona przez Muzeum Wincentego Witosa (Oddział Muzeum Okręgowego w Tarnowie), za co organizatorzy sesji oraz redakcja serdecznie dziękują pani mgr Janinie Kupiec kierownikowi Muzeum.

Tom niniejszy dedykujemy pułkownikowi Franciszkowi Niepokólczyckiemu (1901–1974), prezesowi II Zarządu Głównego WiN od końca 1945 do jesieni 1946 r. Koleje jego życia to wielki symbol polskich losów w XX wieku. Pochodził z Żytomierza, ośrodka zdominowanej przez ludność polską Żytomierszczyzny na Ukrainie, pozostawionego decyzją traktatu ryskiego po sowieckiej stronie granicy w 1921 r. Syn stolarza, zapewne potomka zdeklasowanej rodziny drobnoszlacheckiej i Ukrainki, od listopada 1918 r. był czynny w konspiracyjnej POW, pełniąc m.in. obowiązki Komendanta Okręgu Żytomierz POW (1919 r.), referenta wywiadu Okręgu „D” POW i oficera wywiadowczego POW przy sztabie armii na Ukrainie (1920 r.). Odznaczył się w walce z Niemcami i bolszewikami. Aresztowany w 1919 r., zbiegł z sowieckiego więzienia. W 1920 r. był zastępcą dowódcy oddziału partyzanckiego podporządkowanego dowództwu Frontu Ukraińskiego WP, następnie referentem Wydziału Wojskowego w Komendzie Naczelnej nr III (Kijów) POW, zaś od 2 VIII 1920 r. jako żołnierz regularnego wojska uczestniczył w decydujących etapach wojny polsko-bolszewickiej. Przydzielony w 1921 r. na krótko do Oddziału II SG, mianowany podporucznikiem w 1922 r., służył następnie w piechocie jako dowódca plutonu w różnych jednostkach. Przeniesiony w 1923 r. do korpusu oficerów inżynierii i saperów, w latach następnych pełnił służbę na różnych stanowiskach dowódczych w tej specjalności. Awansował na kolejne stopnie oficerskie w latach: 1924 (porucznik), 1935 (kapitan), 1939 (major). W latach 1935–1939 był oficerem do spraw szkolenia w Centrum Wyszkolenia Saperów w Modlinie, zaś od marca 1939 r. uzyskał przydział do Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych. Uprawiał szermierkę i był sędzią lekkoatletycznym.

W kampanii wrześniowej 1939 r. F. Niepokólczycki wziął udział jako dowódca 60. baonu saperów, członek sztabu armii „Modlin”, a następnie uczestnik obrony Warszawy. 27 września oddał się do dyspozycji twórców SZP. Był współorganizatorem niezrealizowanego w ostatniej chwili zamachu na Adolfa Hitlera w czasie defilady niemieckiej w zdobytej Warszawie. Z własnej inicjatywy odszedł 1 X 1939 r. do niewoli niemieckiej, w celu zorganizowania ucieczki oficerów przydatnych organizacji; po 2 tygodniach przyprowadził i oddał do dyspozycji SZP 14 oficerów. W czasie okupacji niemieckiej był szefem referatu IIIc (dywersji) w Oddziale III Dowództwa Głównego SZP, a od 1940 r. w Oddziale III Komendy Okupacji Niemieckiej ZWZ. W latach 1940–1942 pełnił funkcję kierownika Związku Odwetu na szczeblu tej komendy (od czerwca 1940 r. na szczeblu KG ZWZ–AK). Jednocześnie do 1942 r. był szefem Wydziału Saperów w Oddziale III KG AK. W tym czasie (pod pseudonimami „Franek”, „Szubert”) kierował wytwarzaniem środków walki i bieżącą walką zbrojną ZWZ. W 1942 r. był (jako „Teodor”) współorganizatorem Kedywu KG AK, a od stycznia 1943 r. zastępcą dowódcy (płk. A. E. Fieldorfa ps. „Nil”) tej formacji (kontynuacji Związku Odwetu), wreszcie we wrześniu 1943 r. powrócił do Oddziału III KG AK, ponownie jako szef Wydziału Saperów. W czasie Powstania Warszawskiego w 1944 r. kierował całością produkcji materiałów wybuchowych i granatów. Kolejne awanse (podpułkownik 1941, pułkownik 28 IX 1944 r.) potwierdzały wybitną rolę F. Niepokólczyckiego w szeregach AK.

Po kapitulacji Powstania jeniec w oflagu Woldenberg, w lutym 1945 r. powrócił do Polski, zaś w kwietniu t.r. ponownie znalazł się w konspiracji jako zastępca komendanta Obszaru Południe (płk. A. Sanojcy ps. „Kortum”) w DSZ, a potem w WiN. Po rozbiciu przez NKWD i bezpiekę I Zarządu Głównego WiN w listopadzie 1945 r. początkowo kierował Obszarem Południowym, a po aresztowaniu płk. Jana Szczurka-Cergowskiego zorganizował w listopadzie/grudniu 1945 r. II ZG WiN i kierował nim (jako „Halny”, „Woźniak”) do aresztowania przez specgrupę MBP w październiku 1946 r.

Wszystkie dotychczas znane i ostatnio odnalezione materiały archiwalne (sądowe, prokuratorskie, operacyjne i śledcze) ukazują niezwykłą, mająca niewiele analogii i budzącą podziw postawę F. Niepokólczyckiego w śledztwie. Podjął grę ze swoimi oprawcami. Odmawiał odpowiedzi na niektóre pytania, a gdy wiedza śledczych poszerzała się w następstwie porównywania zeznań licznych aresztowanych – podawał informacje o faktach i ludziach już bezpiece znanych, wymieniał osoby nie żyjące lub przebywające na Zachodzie, wreszcie przez cały okres swego uwięzienia (przesłuchiwany był bowiem i po 1947 r.) w zeznaniach umiejętnie mieszał fakty z fikcją. Nigdy się nie załamał, nigdy (by użyć bezpieczniackiego żargonu) nie „skapitulował przed śledztwem”. Jest prawdopodobne, iż dzięki jego postawie bezpieka nigdy nie zdekonspirowała części kanałów łączności II ZG WiN. W procesie krakowskim (11 VIII – 10 IX 1947 r.) został skazany na karę śmierci, zamienioną później na dożywocie. Był więziony do grudnia 1956 r. W PRL nigdy nie pozwolono Mu podjąć pracy odpowiadającej jego zdolnościom i kompetencjom. Zmarł 11 VI 1974 r. Kawaler Krzyża Virtuti Militari kl. V (wrzesień 1944 r.), był ponadto odznaczony Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych (pięciokrotnie) i Srebrnym Krzyżem Zasługi.